Kardinal Nemet o prvoj enciklici pape Leona XIV »Magnifica humanitas«

Kardinal Ladislav Nemet, SVD, ocenjuje prvu encikliku pape Leona XIV „Magnifica humanitas“ kao važan dokument i putokaz za Crkvu u vremenu brzih tehnoloških promena. On ističe da Sveti otac trezno prepoznaje mogućnosti veštačke inteligencije, ali istovremeno s velikom jasnoćom podseća da dostojanstvo ljudske osobe, opšte dobro i zaštita najslabijih uvek moraju da stoje iznad ekonomskih i političkih interesa.

Kardinal Nemet posebno uvažava to što enciklika preuzima velike linije socijalnog učenja Crkve – od »Rerum novarum« do danas – i prevodi ih u kontekst digitalne revolucije, bez zapadanja u kulturalni pesimizam. Ona ohrabruje partikularne Crkve, pa tako i naše Crkve u zemljama Jugoistočne Evrope, da se aktivno uključe u etičko oblikovanje tehnoloških promena i stanu uz one koji rizikuju da budu pogođeni novim oblicima nejednakosti, izrabljivanja i digitalne kontrole.

Za kardinala Nemeta »Magnifica humanitas« nije samo doktrinarni tekst o veštačkoj inteligenciji, nego duhovni i pastoralni poziv da se, u veri u čovekoljubivog Boga, štiti i promoviše ona »veličanstvena čovečnost nastanjena Bogom« o kojoj Papa govori.

U nastavku objavljujemo zvanični vatikanски sažetak enciklike pape Leona XIV »Magnifica humanitas« »o zaštiti ljudske osobe u vremenu veštačke inteligencije«.

Enciklika Leona XIV ‒ veštačka inteligencija treba da služi čovečanstvu, a ne moći nekolicine

Povodom 135. godišnjice »Rerum novarum«, Papa u svojoj prvoj enciklici »Magnifica humanitas« razmatra socijalno učenje Crkve u vremenu veštačke inteligencije. Apel je da se čuva »veličanstvena čovečnost nastanjena Bogom«, promovišući istinu, dostojanstvo rada, socijalnu pravdu i mir. U digitalnoj eri potrebno je razoružati veštačku inteligenciju i prevazići teoriju »pravednog rata«, uz ponovno jačanje dijaloga i multilateralizma.

»Veličanstvena čovečnost koju je Bog stvorio danas se nalazi pred odlučujućim izborom, da podigne novu kulu Vavilonsku, ili da izgradi grad u kojem Bog i čovečanstvo prebivaju zajedno« [La magnifica umanità creata da Dio si trova oggi di fronte ad una scelta decisiva, innalzare una nuova torre di Babele o edificare la città dove Dio e l’umanità abitano insieme]. Uvod prve enciklike Leona XIV »Magnifica humanitas«, »o zaštiti ljudske osobe u vremenu veštačke inteligencije«, sažima njene razloge i cilj. Objavljena danas, u ponedeljak 25. maja, potpisana je od strane Pape 15. maja, na 135. godišnjicu proglašenja »Rerum novarum« Leona XIII. Na nasleđe svoga prethodnika papa Prevost se nadovezuje pišući socijalnu encikliku koja se suočava s jednim od glavnih izazova savremenog doba ‒ veštačkom inteligencijom.

​Podeljena na pet poglavlja, uz uvod i zaključak, »Magnifica humanitas« polazi od jedne teze: tehnologija nije »suprotstavljena sila u odnosu na osobu« [forza antagonista rispetto alla persona] [4], niti »sama po sebi zlo« [di per sé un male] [9]. Ipak, ona »nije neutralna, jer poprima lice onoga ko je osmišljava, finansira, reguliše, koristi« [non è neutrale, perché assume il volto di chi la pensa, la finanzia, la regola, la usa]. Otuda Papin poziv da se »gradi u dobru« i da se »ostane čovek«, sledeći logiku hrabre suodgovornosti, supsidijarnosti, zajedništva, da bi »svet mogao da prepozna u srcu ljudskog bića mesto gde Bog želi da prebiva« [il mondo possa riconoscere… nel cuore dell’essere umano il luogo dove Dio desidera abitare][16].

​

Socijalno učenje Crkve je teologija zajedništva

Prvo poglavlje »Dinamična misao verna Evanđelju« [Un pensiero dinamico fedele al Vangelo] razmatra socijalno učenjeCrkve u novijem učiteljstvu i na Drugom vatikanskom saboru, ističući njegov »dinamički karakter« [il carattere dinamico][17]. Daleko od toga da bude »priručnik načela i normi za primenu« [un prontuario di principi e norme da applicare], socijalno učenje je pre »put zajedničkog razabiranja« [un cammino di discernimento comunitario], »teologija zajedništva u istoriji« [una teologia della comunione nella storia] [27] koja usmerava čitanje događaja u svetlu Evanđelja. Leon XIV se priseća misli svojih prethodnika ‒ od Pija XII, »prvog koji je upotrebio izraz ‘socijalno učenje Crkve’« [Dottrina sociale della Chiesa] u apostolskoj egzortaciji »Menti nostrae« iz 1950, do pape Franje, prolazeći, naravno, kroz »Rerum novarum« iz 1891, definisanu kao »kamen temeljac u razvoju socijalnog učiteljstva« [pietra miliare nell’evoluzione del magistero sociale] [30]. U svojim epohama, svaki Petrov naslednik »isticao je različite aspekte jednog jedinstvenog nasleđa ‒dostojanstvo osobe, vrednost rada, univerzalnu namenu dobara, solidarnost i supsidijarnost, brigu za stvorenje, centralnost mira i bratstva« [45].

 

Štititi ljudsko dostojanstvo, osoba nije resurs za iskorišćavanje

U drugom poglavlju Leon XIV nabraja »Temelje i principe socijalnog učenja Crkve« [Fondamenti e principi della Dottrina sociale della Chiesa]. Među temeljima navodi dostojanstvo osobe, stvorene na sliku i priliku Božju. To podsećanje je neophodno jer »pritisak novih ideologija i vrlo snažnih interesa«[la pressione di nuove ideologie e di determinati interessi molto potenti] može da svede osobu na »resurs koji se koristi i eksploatiše« [risorsa da usare e sfruttare] ili na ono »što postiže ili proizvodi« [ciò che realizza o produce] [51]. Naprotiv, »temeljno dostojanstvo svake osobe se ne stiče i ne zaslužuje, niti ga treba dokazivati« [la dignità fondamentale di ogni persona non si acquisisce e non si merita, né ha bisogno di essere dimostrata] [53].

Drugi temelj socijalnog učenja je nepovredivost ljudskih prava, među kojima je prvo pravo na život »od začeća do prirodnog kraja« [dal concepimento fino alla sua conclusione naturale]. U tom smislu Leon XIV definiše izazvani abortus, ubistvo nevinih i eutanaziju kao »teško nedopustive izbore«[scelte gravemente illecite] [55]. Treći temelj jee priznavanje prava manjina, s posebnom pažnjom na ženama. U njihovu korist Papa traži »konkretne izbore« [scelte concrete] u zakonima, na poslu, u obrazovanju, u društvenim i političkim odgovornostima, da bi žene bile zaista saslušane i vrednovane [57].

​

Nemoralno i neprihvatljivo je eliminisati ili potčiniti jedan narod

Što se tiče principa socijalnog učenja, Leon XIV navodi njih pet. Prvi je opšte dobro, »društveni oblik dostojanstva priznatog svakome« [forma sociale della dignità riconosciuta a ciascuno] [59]. Papa je posebno čvrst u jednoj tački ‒»promocija opšteg dobra ne može nikada da bude odvojena od poštovanja prava naroda da postoje, da čuvaju svoj identitet i da svojom originalnošću doprinesu porodici naroda« [La promozione del bene comune non può mai essere separata dal rispetto del diritto dei popoli ad esistere, a custodire la propria identità e a contribuire con la propria originalità alla famiglia delle nazioni]. Shodno tome, »svaki pokušaj ili projekat eliminisanja ili potčinjavanja jednog naroda je teško nemoralan i stoga neprihvatljiv« [qualsiasi tentativo o progetto di eliminare o sottomettere una nazione è gravemente immorale e pertanto inaccettabile] [64].

 

Tehnologija ne sme da bude koncentrisana u rukama nekolicine

Drugi princip odnosi se na univerzalnu namenu dobara. Tu i na drugim mestima enciklike Leon XIV insistira na potrebi da znanje i tehnologije ne budu koncentrisani u rukama nekolicine, produbljujući jaz između uključenih i isključenih iz digitalne revolucije [67]. Iz toga proističu treći i četvrti princip, supsidijarnost [sussidiarietà] [68], koja zahteva prevazilaženje paternalizma i asistencijalizma u korist suodgovornosti, i solidarnost [solidarietà] [73], »princip i vrlina« [principio e virtù] koja se suprotstavlja ravnodušnosti i vodi računa o narodima i budućim generacijama.

 

Socijalna pravda i »probni kamen« migranata

Peti princip socijalnog učenja koji Papa navodi jeste socijalna pravda [giustizia sociale]. U digitalnom vremenu ona svima treba da garantuje pravičan pristup prilikama, da štiti najslabije, da se suprotstavi mržnji i dezinformacijama, da podvrgne javnoj kontroli upotrebu podataka i tehnologija, »tako da kriterijum ne bude samo profit, nego dostojanstvo svake osobe i dobro naroda« [così che il criterio non sia il solo profitto, ma la dignità di ogni persona e il bene dei popoli] [80]. »Presudan probni kamen« [banco di prova decisivo] na ovom polju Leon XIV vidi u migrantima, izbeglicama, raseljenima. Način na koji društvo postupa s njima pokazuje »da li ideja pravde ima za vodilju strah ili bratstvo« [se l’idea di giustizia è guidata dalla paura o dalla fraternità]. Otuda poziv da se čuva »pravo na nadu« [il diritto alla speranza] onih koji su prisiljeni da odu, garantujući im bezbedne i legalne puteve, dostojanstven prijem i integraciju, kao i da se promoviše svačije »pravo na ostanak« [il diritto a rimanere] u sopstvenoj zemlji, u miru i sigurnosti, suočavajući se s »dubinskim uzrocima« [le cause profonde] migracija [81].

 

Zloupotrebe i ispit savesti za Crkvu

Navedenih pet principa Papa upućuje ne samo društvu negoi Crkvi, pozvanoj na »ispit savesti« [un esame di coscienza]. Papa poziva da se »crkveni odnosi i strukture pročiste od onih devijacija koje proizvode nejednakosti, netransparentnost i zloupotrebe« [bonificare le relazioni e le strutture ecclesiali da quelle distorsioni che producono disuguaglianze, opacità e prevaricazioni]. Poziv je da se slušaju »žrtve duhovnih, ekonomskih, institucionalnih, seksualnih zlodela.«